- ટ્રિમ્ડ લમ્પ
- મૂળ સર્જક - ઓ. હેન્રી રજૂઆત-પરેશ વ્યાસ
- 'હું જોઇ રહી છું કે તુ હજી ય પેલા સ્ટોરમાં જ ઓડાયેલી છે, અને પહેલા જેવી જ ચિંથરેહાલ. અને તું કહેતી હતી ને તુ એક મોટ્ટો કેચ પકડવાની છે' 'શું થયું એનુ ?
ગુજરાતી ભાષામાં પ્રથમ વખત 'વાર્તા'નું સર્જન થયું તેને ગયા વર્ષે ૧૦૦ વર્ષ પૂરા થયા હતા. એ નિમિત્તે 'ગુજરાત સમાચાર'માં ગુજરાતના વિખ્યાત સર્જકોની ક્લાસિક વાર્તાઓ પ્રસિદ્ધ કરીને અનોખી ઉજવણી થઈ હતી. ગુજરાતી વાર્તાઓના એ ખજાનાને વાચકોનો હૂંફાળો પ્રતિસાદ મળ્યો હતો. તે પછી હવે 'ગુજરાત સમાચાર'ના વાચકો માટે પ્રસ્તુત છે-જગતના પહેલી હરોળના વાર્તાકારોની કૃતિઓનો વૈભવ...
નેન્સી બાબતે એટલું કહી શકાય કે એનો કિસ્સો દસ હજારમાં એક હતો. રેશમ અને રત્નો અને ફીત અને ઘરેણાં અને અત્તર અને ઉત્તમ ઘરાના અને ઉત્તમ અભિરૂચિનાં સંગીતનુ એક સ-રસ વિશ્વ-આ બધુ ી માટે તો સર્જાયુ હોય છેત આ બધી એની તો વ્યાજબી જરૂરિયાતો છે. જો આ વસ્તુઓ એના જીવવાનો જ એક ભાગ હોય, એને એ પામવાની ઇચ્છા હોય તો ભલે એને ત્યાં જ રહેવા દો. જો કે એ ઇસાઉ ૧૫ની જેમ પોતાની જાત સાથે વિશ્વાસઘાત કરે તેવી નહોતી કારણ કે એણે પોતાનો જન્મસિધ્ધ અધિકાર વેચ્યો નહોતો અને એને મહેનતાણા રૂપે જે પોટેજ મળતુ એ ઘણી વાર સાવ નજીવુ હતુ.
નેન્સી આ વાતાવરણ સાથે જોડાયેલી હતી. નેન્સીની વૃધ્ધિ કે વિકાસ એમાં જ લખાયેલો હતો. એ એનુ કરકસરિયુ ભોજન આરોગતી અને એના સસ્તા વસ્ત્રોમાં રાચતી ત્યારે એને મનથી સંતોષ હતો. એ દ્રઢનિશ્ચયી હતી. એ સ્ત્રીને તો પહેલેથી જ ઓળખતી હતીત અને હવે એ પુરુષનો અભ્યાસ કરી રહી હતી. એક જાનવર, એની આદતો અને એની લાયકાતનો અભ્યાસ. એક દિવસ એ રમતનો અંત આણશે, એ ચાહે છે તે રીતેત પણ એણે એની જાતને વચન આપ્યુ હતુ કે એનું ઇનામ સૌથી મોટુ હશે, એનો 'કેચ' શ્રેષ્ઠ હશે, જરા ય ઉતરતો નહીં હોય.
અને આ રીતે એણે એના લૅમ્પની વાટને કાપીકૂપીને, ટ્રીમ કરીને વ્યવસ્થિત રીતે પ્રજ્વલિત રાખી હતી વરરાજાનાં સ્વાગત માટે, એ જ્યારે આવે ત્યારે.
પણ એક બીજો પાઠ પણ એ શીખી રહી હતી, કદાચ અભાન અવસ્થામાં. એના મૂલ્યોનો પ્રમાણભૂત માપદંડ હવે ખસી રહ્યો હતો, બદલાય રહ્યો હતો. ક્યારેક એવુ બનતું કે એની મનની આંખોમાં ડોલરનું ચિહ્ન (ઇં) ધૂંધળું થઇ જતુ અને એનો આકાર બદલાય જતો અને નવા જ અક્ષરો એમાંથી સર્જાતા. એવા શબ્દોની જોડણી હતી 'સત્ય' અને 'સન્માન' અને અવારનવાર 'સદ્વ્યવહાર'.
ચાલો આપણે એવી વાત સાથે સરખામણી કરીએ કે જાણે કોઇ એક શિકારી ગાઢ જંગલમાં મોટા હરણ કે સાબરનો શિકાર કરવા નીકળે છે. ક્યાં ય સુધી ધસમસતો આગળને આગળ ધપે છે. એવામાં એ એક સુંદર નાનકડી કોતર જુએ છે, વૃક્ષો પર લીલ ચઢી છે, વનલતાનાં અડાબીડ ઊગેલા પાંદડાઓનો મંડપ છવાયેલો છે, જ્યાં ખળખળ વહેતુ ઝરણું છે જે કાલા કાલા અવાજે એને બોલાવી રહ્યું છે, પોરો ખાવા, આરામ કરવા, આડે પડખે થવા. હવે આવા સમયે, આવા વાતાવરણમાં ખુદ નિમરોડનો પોતાનો ભાલો ય બુઠ્ઠો જ થઇ જાય. તો નેન્સી કોઇ વાર વિચારતી કે એ સ્ટોરમાં વેચે છે એ પર્શિયન ઘેંટાનાં ઉનનાં વસ્ત્રોની બજાર કિંમત નક્કી કરતી વેળાએ એના ખરીદારનાં હૃદય કેવા છે તેની નોંધ લેવાતી હશે કે કેમ?
એક ગુરૂવારની સાંજે નેન્સી સ્ટોરમાંથી નીકળી અને સિક્સ્થ એવન્યૂથી પશ્ચિમે વળીને લોન્ડ્રી તરફ જવા આગળ વધી. આજે લાઉ અને ડાન સાથે એણે મ્યુઝીકલ કોમેડી નાટક જોવા જવાનુ હતુ.
એ ત્યાં પહોંચી ત્યારે ડાન લોન્ડ્રીમાંથી બહાર જ નીકળતો હતો. એના ચહેરા પર વિચિત્ર અસ્વાભાવિક ભાવ હતો 'મને થયુ કે હું જાતે જ તપાસ કરુ કે તેઓને એની કોઇ ભાળ મળી કે કેમ ?'
'શેની ભાળ ?' નેન્સીએ પૂછયું. 'શું ત્યાં લાઉ નથી ?' 'મને એમ કે તને ખબર હશે,' ડાને કહ્યું. 'એ અહીં પણ નથી અને છેલ્લા સોમવારથી એના ઘરે ય નથી. એણે એનું બધુ જ સરસામાન પણ ખસેડી નાંખ્યુ છે. એણે લોન્ડ્રીની એક છોકરીને એવુ કહ્યું હતુ કે તે કદાચ યુરોપ જશે.' 'શું કોઇએ એને ક્યાંક પણ જોઇ નથી?' નેન્સીએ પૂછયું.
ડાને પોતાના જડબાને ગમગીન રીતે પોતાના ચહેરા પર સ્થિર કર્યા અને ઠરેલ ભૂખરી આંખોથી સખ્ત નજરે એણે નેન્સી સામે જોયુ.
'લોન્ડ્રીમાં મને કહેવામાં આવ્યુ', એણે કઠોરતાથી કહ્યું, 'કે તેઓએ ગઇકાલે એને અહીંથી પસાર થતા જોઇ હતી- એક મોટરકારમાં. કરોડપતિઓ પૈકીનાં એક સાથે, એવો કરોડપતિ કે જેના વિષે તું અને લાઉ કાયમ માટે ચર્ચા કરતા થાકતા નહોતા.'
પહેલી વાર નેન્સી એક પુરુષથી પરવશ થઇ ગઇ. એણે પોતાના હાથ ડાનની બાંય પ સાથે મારે કાંઇ લેવાદેવા છે !'
'મારો કહેવાનો એ મતલબ નહોતો,' ડાને નરમ પડતા કહ્યું. એણે એના કોટનાં ખિસ્સા ફંફોસ્યા. 'મારી પાસે આજનાં શાની બે ટિકિટ છે,' એણ હળવાશનો દેખાવ કરી સ્ત્રીદાક્ષિણ્ય દેખાડતા કહ્યું. 'જો તું.....' નેન્સી જ્યારે પણ જુએ કે અહીં સારી તક છે તો એ તક ખુશીથી ઝડપી લેતી. 'હું તારી સાથે આવીશ, ડાન,' એણે કહ્યું.
નેન્સી લાઉને ફરી જોવા મળી ત્યાં તો ત્રણ મહિના વીતી ગયા હતા.
એક ઢળતી સાંજે આપણી શોપ-ગર્લ એક નાના શાંત બગીચાની કિનારીએ ઝડપથી ચાલીને ઘરે પાછી ફરતી હતી. એણે સાંભળ્યુ કે કોઇ એનું નામ પોકારી રહ્યું છે, અને એણે પાછું વળીને જોયુ, ને એજ વેળાએ લાઉ ઝડપથી દોડીને એના બાહોપાશમાં સમાય ગઇ.
પ્રથમ આલિંગન બાદ બન્નેએ પોતાના માથા બહાર કાઢયા. સર્પો જ્યારે હૂમલો કરવાની કે સામેવાળાને સ્તબ્ધ કરી દેવાની તૈયારીમાં હોય ત્યારે જે રીતે પોતાની ફેણ બહાર કાઢે એ જ રીતે. એમની અધીરી ઉતાવળી જીભ ઉપર હજ્જારો પ્રશ્નો થર થર કાંપી રહ્યા હતા.
'હેય નાનકડી મૂરખ છોકરી!' લાઉએ લાગણીપૂર્વક બુલંદ અવાજે આનંદથી પોકારતા કહ્યું.
'હું જોઇ રહી છું કે તુ હજી ય પેલા સ્ટોરમાં જ ઓડાયેલી છે, અને પહેલા જેવી જ ચિંથરેહાલ. અને તું કહેતી હતી ને તુ એક મોટ્ટો કેચ પકડવાની છે' 'શું થયું એનુ ? વાત કાંઇ આગળ વધી હોત તેમ લાગતુ નથી.'
અને લાઉએ નજર કરી અને જોયું કે એવુ કંઇક જે સમૃધ્ધિ કરતા પણ શ્રે હોય તેવુ નેન્સી ઉપર છવાયેલુ હતુ. એવુ કંઇક જે એની આંખોમાં રત્નોથી પણ વિશેષ ચમકી રહ્યુ હતુ, અને એના ગાલ ગુલાબથી પણ વધુ લાલ હતા. એ કંઇક એવુ હતુ, જે એની જીભની સપાટી પર વિજળીની જેમ નૃત્ય કરતુ કરતુ બહાર આવવા તત્પર હતુ.
'હા, હું હજી ય સ્ટોરમાં જ છું,' નેન્સીએ કહ્યું, 'પણ એ નોકરી હું આવતા અઠવાડિયે જ છોડી દઇશ. મેં મારો કેચ ઝડપી લીધો છે - દુનિયાનો સૌથી મોટો કેચ. તને હવે તો વાંધો નહીં જ હોય, લાઉ, હશે ખરો ? - હું ડાન સાથે લગ્ન કરી રહી છું -ડાન સાથે ! - એ હવે મારો ડાન છે - સમજી લાઉ !'
બગીચાનાં ખૂણેથી એક નવી ભરતીનો સુંવાળા ચહેરાવાળો યુવા પોલીસમેન લટાર મારતો નીકળ્યો. આવા લીસ્સા ચહેરાનાં કારણે પોલીસ ખાતુ દીઠે ગમે. કમ સે કમ આપણી આંખોથી તો સહન કરી શકાય! એણે જોયું કે મોંઘાદાટ ફર-કોટ પહેરેલી એક સ્ત્રી એના હીરાની વીંટી જડિત હાથથી બગીચાની ફેન્સીંગ પર ઝૂકીને વિક્ષુબ્ધતાથી ધુ્રસકે ને ધુ્રસકે રડી રહી છે, જ્યારે પાતળી સાદા કપડાં પહેરેલી કામકાજી સ્ત્રી એની નજીક ઝૂકીને એને દિલાસો આપવાની કોશિશ કરી રહી છે. પણ ગિબ્સોનિયન પોલીસમેન, નવી નસલનો હતો એટલે જ જાણે કે કંઇ જ બન્યુ નથી એમ કશું ય ધ્યાન પર લીધા વિના ત્યાંથી પસાર થઇ ગયો. કારણ કે એ બુધ્ધિશાળી હતો. એને એની મર્યાદાની ખબર હતી. એને ખબર હતી કે આવી બાબતો, એ જે સત્તાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, તેની પહોંચની બહારનો વિષય છે. જો કે એણે પોતાનો ડંડો ફૂટપાથ પર હળવેકથી ઠપકાર્યા કર્યો, ત્યાં સુધી કે જ્યાં સુધી એનો અવાજ સૌથી દૂર આવેલા તારલા સુધી પહોંચી ન જાય.
(સમાપ્ત)
'ટ્રિમ્ડ લેમ્પ' શીર્ષક ના સંદર્ભમાં 'ટેન વર્જિન્સ' એક બોધકથા છે. વાર્તાનાં આજનાં અંતિમ ભાગમાં પણ એનો ઉલ્લખ આવે છે. બે સહેલીઓ નેન્સી અને લાઉ એ આ ટેન વર્જિન્સનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. એક ડાહી નીવડે છે અને અંતે એક મૂરખ ઠરે છે. શું છે આ બોધકથા?
૧. એ સમયે સ્વર્ગનું રાજપાટ દસ કુંવારિકા જેવું હશે, જેમણે પોતાનો લેમ્પ (દીવો) લીધો. અને વરરાજાને મળવા ગઇ. ૨. એમાંની પાંચ મૂરખ હતી અને પાંચ ડાહી હતી. ૩. મૂરખીઓએ પોતાનો લૅમ્પ તો લીધો હતો પણ સાથે કોઇ તેલ લીધું નહોતું.૪. ડાહીઓ જો કે લૅમ્પની સાથે બરણીમાં તેલ પણ લીધું હતું. ૫. વરરાજાને આવતા મોડું થયું. તમામ કુંવારિકાઓને ઊંઘનુ ઘેન ચઢયું અને તેઓ સૂઇ ગઇ.૬. મધ્યરાત્રે પોકાર થયો : ' વરરાજા પધારી રહ્યા છે ! એને મળવા બહાર આવો !' ૭. પછી બધી કુંવારિકા જાગી ગઇ અને તેઓએ પોતાનાં લૅમ્પની વાટનો બળેલો ભાગ કાપ્યો.(ટ્રીમ કર્યો)૮. મૂરખીઓએ ડાહીઓને કહ્યું,અમને તમારામાંથી થોડું તેલ આપો કારણ કે અમારા લૅમ્પ બુઝાઇ રહ્યા છે.૯. ડાહીઓએ જવાબ દીધો : 'તો શું જો આ તેલ મારા અને તમારા માટે પૂરતું ન થઈ પડે?' તમે ત્યાં જાઓ જે તેલ વેચે છે અને જાતે જ ખરીદી લાવો.' ૧૦. મૂરખીઓ તેલ ખરીદ કરવા ગઈ અને વરરાજા આવી ગયા. મૂરખીઓ આવી પણ દરવાજો બંધ થઈ ગયો હતો. અંદરથી જવાબ મળ્યો : 'હું તમને ઓળખાતો નથી.'
કુંવારિકાઓ ઊંઘી ગઇ તેની ટીકા નથી કારણ કે બન્ને પ્રકારની કુંવારિકાઓ ઊંઘી ગઇ હતી. શું ફેર હતો ડાહી અને મૂરખી કુંવારિકાઓમાં? મૂરખીઓની તૈયારી નહોતી, વરરાજાને મળવાની સજ્જતા નહોતી. મૂરખીઓએ લાંબુ વિચાર્યુ નહોતું. વરરાજા મોડા આવશે તો શું થશે? તેલ ખૂટી પડશે તો શું થશે? ડાહીઓ કાંઇ સ્વાર્થી નહોતી કે નહોતી દયાહીન. જે તમારા જીવનમાંથી અંધારું દૂર કરે અને તમારો જીવન પથ ઝળહળ કરે તે પ્રકારનું તેલ તમે કોઇને પણ દઇ ન શકો। સત્યનાં માર્ગે જીવન જીવવાની રાહ, જ્ઞાાનની પ્રાપ્તિ,શ્રધ્ધા, પવિત્રતા- એ બધું તો પોતાનું જ હોયત કોઇનું દીધેલુ કામ ન આવે. અને ભગવાનનો ભાગ થોડો વહેંચી શકાય? આપણે સૌએ સારા કર્મો કરીને તેલનું એક એક ટીપું ભેગુ કરવાનું રહે. મધ્યરાત્રિએ મૂરખી કુંવારિકાઓ પણ પોતાના લૅમ્પને ટ્રીમ કરે છે પણ જો તેલ ન હોય તો એને ઇશ્વરની પ્રાપ્તિ થવાની નથી. પોતાની સજ્જતા દરેક વ્યક્તિએ પોતે જ કેળવવી પડે.
વાર્તામાં આવતા કેટલાંક સંદર્ભો :
૧. મેસ ઓફ પૉટિજ : મૂળ હિબુ્ર બાઈબલની વાત. ઈસાઉ અને જેકબ બે ભાઈઓ. ઈસાઉ મોટો એટલે રાજગાદીનો એનો જન્મસિદ્ધ અધિકાર. ઈસાઉ શિકારી, એની જિંદગી જંગલમાં વીતી રહી છે. નાનો ભાઈ નગરમાં રહે, એની રહેણીકરણી આધુનિક. એક વાર શિકારથી એ પરત આવ્યો, ભૂખ લાગી હતી, એણે ભાઈ પાસે માંસ અને મસૂરની દાળનો સૂપ (પૉટિજ) માંગ્યો. ભાઈએ દીધો, પણ શરત એ કે એનાં બદલામાં તારો રાજગાદીનો જન્મસિદ્ધ અધિકાર તારે મને વેચી દેવો. ઈસાઉએ કીધું કે 'જા, તને દીધો.' પછી તો વાર્તા લાંબી છે પણ આ 'મેસ ઓફ પૉટિજ' ઇંગ્લિશ ભાષામાં મુહાવરો બની ગયો. જ્યારે કોઈ પ્રથમ દ્રષ્ટિએ આકર્ષક પણ જેનું લાંબે ગાળે કોઈ મૂલ્ય નથી એ 'મેસ ઓફ પૉટિજ' છે.
કોઈ વ્યક્તિ એવી ક્ષુલ્લક પણ આકર્ષક ચીજ માટે એનો લાંબા ગાળાનો અધિકાર વેચી દે, એ ઠીક ન કહેવાય. આ મુહાવરો સને ૧૯૨૩માં વીર સાવરકરે સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં હિંદુ સંસ્કૃતિને ઉજાગર કરતાં એમનાં મુખપત્ર 'હિંદુત્વ'માં ઉપયોગ કર્યો હતો અને ભારતવાસીઓને સવાલ પૂછયો હતો કે શું આપણે આપણું મૂળ અને કુળ વેચી દઇશું, માત્ર એક મેસ ઓફ પૉટિજ માટે? આપણી વાર્તામાં આ મુહાવરો નેન્સીનાં સંદર્ભમાં છે. નેન્સી સામાન્ય શોપ-ગર્લ છે. એની ઈચ્છા છે કોઈ અમીરજાદા સાથે લગ્ન કરવાની. ઓ. હેન્રી એને માટે 'કેચ' શબ્દ ઉપયોગ કરે છે. પણ એ પણ છે કે એમ કરવામાં એ પોતાનો જન્મસિદ્ધ અધિકાર વેચવા માંગતી નથી.
૨. નિમરોડ : એ પ્રાચીન મેસોપોટેમિયાંનો રાજા અને પોતે અતિશક્તિશાળી શિકારી. આપણી વાર્તામાં નેન્સી પણ કોઈ અમીરજાદાનાં શિકાર (ઉર્ફે 'કેચ'!)ની વેતરણમાં છે. પણ પછી જંગલમાં કુદરતી દ્રશ્ય જુએ છે અને ઓ. હેન્રી લખે છે કે અહીં તો ખુદ નિમરોડનો ભાલો બુઠ્ઠો થઈ જાય.
૩. ગિબ્સોનિયન : વાર્તાનાં અંતમાં આવતા પાત્ર પોલિસમેનને ઓ. હેન્રી ગિબ્સોનિયન કહે છે. આજથી સવાસો વર્ષ પહેલાં અમેરિકાની ચિત્રકથામાં 'ગિબ્સન ગર્લ'નું પાત્ર લોકપ્રિય થયું હતું. અમેરિકન નારી માટે સમાન હકોની હિમાયતી ગિબ્સન ગર્લ પુરુષ સમોવડી અને દેખાવમાં સુંદર, શરીરે ભરાઉદાર હતી. અહીં ઓ. હેન્રી પોલિસમેનને ગિબ્સોનિયન કહે છે જે દેખાવે ઊંચો તગડો અને ખરબચડો નથી. જોવો ગમે એવો છે. એક નારી રડતી હોય અને બીજી એને દિલાસો દેતી હોય, ત્યારે એ ઝમેલામાં પડવું નહીં! નારીઓ સક્ષમ હોય છે, પોતાનો ઉકેલ કાઢી લેવામાં.
from Magazines News - Gujarat Samachar : World's Leading Gujarati Newspaper https://ift.tt/3tstWat
ConversionConversion EmoticonEmoticon