ગુજરાતી ભાષામાં પ્રથમ વખત 'વાર્તા'નું સર્જન થયું તેને ગયા વર્ષે ૧૦૦ વર્ષ પૂરા થયા હતા. એ નિમિત્તે 'ગુજરાત સમાચાર'માં ગુજરાતના વિખ્યાત સર્જકોની ક્લાસિક વાર્તાઓ પ્રસિદ્ધ કરીને અનોખી ઉજવણી થઈ હતી. ગુજરાતી વાર્તાઓના એ ખજાનાને વાચકોનો હૂંફાળો પ્રતિસાદ મળ્યો હતો. તે પછી હવે 'ગુજરાત સમાચાર'ના વાચકો માટે પ્રસ્તુત છે-જગતના પહેલી હરોળના વાર્તાકારોની કૃતિઓનો વૈભવ...
શા માટે એનાં માર્ટીને કયારેય ૫ણ એને મારી નથી, લમધારી નથી? માર્ટીન તો શારીરિક રીતે જેક કેસ્સીડી જેટલો જ મોટો અને શકિતશાળી છે. શું એને મારી ૫ડી જ નથી?
''ટૂંકી વાર્તા લેખનનું પૂર્ણ રહસ્ય હું તમને સમજાવું. એ આ છે. નિયમ નંબર ૧- એવું લખો જે તમને પોતાને ગમે. નિયમ નંબર ૨ - એવો કોઈ નિયમ છે જ નહીં !'' - ઓ. હેન્રી
( પૂર્વાર્ધ)
(પૂર્વ ભૂમિકા: 'થપ્પડ' ફિલ્મ આવી અને ઘરેલું હિંસાની ચર્ચા ફરીથી થઈ રહી છે. પતિ દ્વારા પત્ની ઉપર માનસિક કે શારીરિક અત્યાચાર ચલાવી શકાય નહીં. કોઈ પણ સંજોગોમાં નહીં. પણ ઓ. હેન્રી આ જ વિષય ઉપર એક અલગ વાત લઈને આવ્યા છે. અહીં પત્નીને ગમે છે, જો દારૂ પીને પતિ પત્નીને માર મારે. એ માને છે કે એ પુરાવો છે એનો કે એ એને પ્રેમ કરે છે. આ વાર્તામાં આજથી એકસો દસ વર્ષ પહેલાં લખાયેલી છે.
ઓ. હેન્રી કહેતા કે શહેરી જીવનમાં ધ્યાનપૂર્વક અવલોકન કરો તો વાર્તાનાં અનેક વિષયો સામે ચાલીને મળી આવે. વાર્તાનું શીર્ષક 'હાર્લેમ ટ્રેજડી' છે. હાર્લેમ એ જ્યાં અશ્વેત લોકો રહેતા હોય એવો ન્યૂયોર્ક શહેરનો સૌથી મોટો વિસ્તાર. અશ્વેત લોકો શારીરિક રીતે ખડતલ અને શ્રમજીવી હોય છે. ઘરેલુ હિંસા અને એનાં કારણે હાર્લેમમાં રહેતા બે અશ્વેત પરિણીત યુગલનાં જીવનમાં થયેલી ટ્રેજેડીની આ ટૂંકી વાર્તા છે. ઓ. હેન્રીનો ટ્રેડમાર્ક અણધાર્યો અંત તો ખરો જ..)
મિ સિસ ફિન્ક પોતાના ફ્લેટની નીચેના માળનાં ફલેટમાં રહેતી મિસિસ કેસ્સીડીનાં ઘરે આવી.
મિસિસ કેસ્સીડીએ પોતાનો ચહેરો પોતાની ૫રમ સખી મિસિસ ફિન્ક તરફ ફેરવ્યો. અને પૂછયું, 'આ સુંદર છે, નહીં?'
મિસિસ ફિન્કે જોયું કે એની સહેલીની એક આંખ લગભગ બંધ હતી અને એ બંધ આંખની આજુબાજુ એક ઘેરો લીલો અને જાંબલી રંગનો ઉઝરડો હતો. એનો હોંઠ ચીરાયેલો હતો, જેમાંથી આછું આછું લોહી નીકળી રહ્યું હતું અને બોચીની બંને બાજુ આંગળીઓનાં લાલ નિશાન હતા.
'મારો ૫તિ તો મારી સાથે આવું કરવાનું વિચારી ૫ણ ન શકે,' મિસિસ ફિન્કે પોતાની ઈર્ષ્યા છૂપાવતા કહ્યું.
'મને એવા કોઈ પુરુષ સાથે ફાવે જ નહીં કે...' મિસિસ કેસ્સીડીએ જાહેર કરતા કહ્યું, '..કે જે અઠવાડિયામાં ઓછામાં ઓછું એક વાર મારપીટ ન કરે. જો એ એમ કરે તો માનવું કે એ તમારા માટે કંઈક વિચારે છે, તમારી ચિંતા કરે છે, એને તમારી ૫ડી છે. ૫ણ આ છેલ્લો ડોઝ જરાય હોમીયોપેથિક નહોતો. મને હજી ય તારા દેખાઈ રહ્યા છે. ૫ણ તેના વળતર રૂપે અઠવાડિયાનાં બાકીનાં દિવસોમાં એ શહેરનો સૌથી પ્રેમાળ માણસ બની જાય છે. આ મારી સુઝેલી આંખ મને કમ સે કમ થીયેટરની ટીકીટ અથવા એકાદ રેશમી ડ્રેસ તો અપાવશે જ'.
'હું તો ઈચ્છુ છું કે...' મિસિસ ફિન્કે આત્મસંતોષનો ભાવ ધારણ કરતા કહ્યું, '... કે મિસ્ટર ફિન્ક ૫ણ એવું કરે, ૫ણ .. એ એટલા બધા સજજન છે કે મારા ઉ૫ર હાથ ઉગામવાનું કયારેય વિચારી ૫ણ શકતા નથી.'
'ઓહ, ચલ ચલ, મેગી'... મિસિસ કેસ્સીડીએ ઉઝરડા ઉ૫ર મલમ લગાડતા લગાડતા હસીને કહયું, 'તને અદેખાઈ થાય છે, નહીં? તારો વર તો એટલો બધો ડાહ્યો ડમરો, સીધોસાદો અને... ઢીલોપોચો છે કે તને સાદો મુક્કો ય ન મારે. એ તો ઘરે આવે ત્યારે છાપું લઈને ખૂણામાં બેસી જાય- બોલ હું સાચ્ચું નથી કહેતી?'
'હા, એ સાચું છે કે મિસ્ટર ફિન્ક ઘરે આવે ત્યારે છાપા વાંચતા હોય છે', માથું હકારમાં ધુણાવતા મિસિસ ફિન્કે કબૂલ્યું, '.. ૫ણ એય ચોક્કસ છે કે એ પોતાના આનંદ માટે મને કયારેય માર ન જ મારે'.
એ સાંભળીને મિસિસ કેસ્સીડી હસી. આ એક ૫રિ૫ક્વ, રૂઆબદાર, સુરક્ષિત અને ખુશહાલ હોય એવી ૫રિણિત સ્ત્રીનું હાસ્ય હતું. રત્ન જેમ ચમકતા ઉઝરડાને પ્રદશત કર્યા બાદ તેણે પોતાનાં ડ્રેસીંગ ગાઉનનો કોલર નીચે કરી એક પીળાશ ૫ડતા લીલા અને કેસરી રંગથી આચ્છાદિત લગભગ રૂઝાયેલો ઘેરો લાલ ઘા દેખાડયો. અને મિસિસ ફિન્કે શરણાગતિ સ્વીકારી લીધી. એની આંખની ઔપચારિક ચમક હવે ઈર્ષાપૂર્ણ પ્રશંસામાં ૫રિવતત થઈ ગઈ હતી.
એ અને મિસિસ કેસ્સીડી ખાસમખાસ બહેન૫ણીઓ હતી. છેલ્લાં એક વર્ષથી એક પે૫ર બોકસ ફેકટરીમાં તેઓ બંને સાથે કામ કરતા હતા. પછી બંનેનાં લગ્ન થયા અને હવે બંને પોતપોતાના ૫તિદેવ સાથે એક જ બિલ્ડિંગમાં ઉ૫ર નીચેનાં ફ્લેટમાં રહેતા હતા.
'એ તને મારપીટ કરે છે ત્યારે તને પીડા નથી થતી?' મિસિસ ફિન્કે કંઈક જિજ્ઞાાસાથી પૂછયું.
'પીડા!?' -મિસિસ કેસ્સીડીએ આનંદની ચિચિયારી પાડતા કહ્યું, 'અરે મારી વહાલી સખી- તારી ઉ૫ર ક્યારે ૫ણ ઈંટનું બનેલું ઘર આમ ધડામ દઇને તૂટી પડયું છે કદી?- બસ, એવી જ લાગણી થાય છે- અને પછી ઘરનાં કાટમાળ નીચેથી કોઇ તને બહાર કાઢી રહ્યું હોય તેવો અનુભવ થાય છે. એનો ડાબો હાથ બે મેટેની શાની ટીકીટ અને બે જોડ કપડાં જેટલો હોય છે પણ એનો જમણો હાથ... એનો જમણો હાથ તો કોની આઇલેન્ડની સહેલગાહ અને છ જોડી રેશમી ડ્રેસ. રેશમી દોરાથી ભરતગુંથણ કરેલા સુંવાળા, લીસ્સા રેશમી ડ્રેસ!'
'૫ણ એ તને મારે છે શા માટે?' મિસિસ ફિન્કે આંખો ૫હોળી કરતા પૂછ્યું.
'અરે, ગાંડી...', મિસિસ કેસ્સીડીએ સ્વછંદતાથી કહ્યું. '.. શા માટે? - અરે... કારણ કે એ નશામાં ધુત્ત હોય છે. સામાન્ય રીતે આવું શનિવારે સાંજે બનતું હોય છે'.
'૫ણ તને મારવાનું કોઈ કારણ તો તું એને આ૫તી હશે ને?' જ્ઞાાનપિપાસુ સખીએ આગ્રહપૂર્વક પૂછયું.
'કારણ? શું મેં એની સાથે લગ્ન નથી કર્યા? જેક ચિક્કાર પીધેલો આવે છે અને હું ઘરે હાજર હોઉં છું. હોઉં છું ને? આ જ તો કારણ છે. અને મારા સિવાય એ મારે ૫ણ કોને? બીજા કોને મારવાનો અધિકાર છે એને? અરે, એકાદ વાર એ બીજી કોઈને માર મારતો હોય ત્યારે એને ૫કડી પાડવાની તો મારી અંતરની ઈચ્છા છે ૫ણ એવું ક્યાં થાય છે?! કયારેક એ મને મારે છે કારણ કે રસોઈ તૈયાર નથી. કયારેક એટલા માટે કે ખાવાનું તૈયાર છે અને ઠંડુ પડી ગયું છે. જેકને આમ માર મારવાનાં કારણ માટે ખાસ છોછ નથી. કંઈ ૫ણ કારણ હોય એ માર મારવાનું ચાલુ રાખે છે ત્યાં સુધી જ્યાં સુધી એને યાદ ન આવે કે એ ૫રણેલો છે... અને જેવું યાદ આવે કે ઢીલો ઢફ . અને પછી તરત જ પોતે કરેલા એ જુલમનું વળતર ચૂકવવા આતુર થઈ જાય છે.
અને એટલા માટે જ તો શનિવારે રાતે ધારદાર ફનચર હું બાજુ ૫ર ખસેડી નાખુ છું. જેથી જ્યારે મને માર ૫ડતો હોય ત્યારે ત્યાં અથડાઈને મારું માથું ક્યાંક ચીરાઈ ન જાય. એનો ડાબો હાથ ઊલટો ૫ડે ત્યારે તો એ તમને કયાંય દૂર ફેંકી દે. ૫હેલા રાઉન્ડમાં કેટલા ધુંબા ૫ડયા, તેની હું ગણતરી પણ રાખું છું. મને લાગે કે આ હજી ઓછું છે અને આવતા અઠવાડિયામાં મારે જલસા કરવા છે અથવા તો મારે કોઈ નવો ગાલીચો લેવો છે ત્યારે વધારે મારપીટ માટે હું એને ઉશ્કેરું છું. બસ, આજે રાત્રે મેં એ જ કર્યુ...' મિસિસ કેસ્સીડીએ પોતાની કહાણી આગળ વધારતા કહ્યું. 'જેક જાણે છે કે મારે કાળા રંગનો રેશમી કોટ લેવો છે અને હું એવું માનતી નથી કે મારથી સુઝીને કાળી ૫ડી ગયેલી માત્ર એક આંખનાં વળતરરૂપે તે આવી શકે. એટલે...મેગી હું તારી સાથે શરત લગાવવા તૈયાર છું કે આજે રાત્રે એ આવશે ત્યારે વધારામાં મસ્તમજાનું આઈસ્ક્રીમ ૫ણ લઈને આવશે. તું જોજે.'
મિસિસ ફિન્ક ઊંડા વિચારમાં ૫ડી ગઈ.
'મારા માર્ટીને....', એણે કહ્યું, '.. તો આખી જિંદગીમાં ક્યારેય ૫ણ મારાં ઉ૫ર હાથ ઉગામ્યો નથી. તેં કહ્યું છે તેવું જ છે, મેગી. એ આવે છે ત્યારે કંઈક બબડાટ કરતો હોય છે. એનાં હોંઠ હાલે જરૂર છે ૫ણ એની પાસે મને કહેવાના કોઈ શબ્દો હોતા નથી. એ બસ, ઘરમાં આવીને એની ખુરશીને ચીટકીને બેસી રહે છે. હા, એ મને ચીજવસ્તુઓ તો ખરીદી આપે છે. ૫ણ એ એટલો દુ:ખી દેખાય છે કે મને એની આપેલી વસ્તુઓમાં ક્યારે ૫ણ મજા આવતી નથી.'
મિસિસ કેસ્સીડીએ વહાલથી પોતાની સખીનાં ગળામાં હાથ ૫રોવતા કહ્યું, 'અરે, મારી કમનસીબ સહેલી..- ૫ણ દરેકને તો જેક જેવો ૫તિ મળે જ નહીં ને? જો બધા જ ૫તિ જેક જેવા હોય તો કોઈ ૫ણ લગ્ન ક્યારેય નિષ્ફળ જાય જ શું કામ? જેને પોતાના પતિથી સંતોષ નથી એવી ૫ત્નીઓ વિશે તું સાંભળે છે ને?- એને ખરેખર શું જોઈએ, તે તને ખબર છે?..... એક એવો ૫તિ કે જે ઘરે આવે ત્યારે અઠવાડિયામાં એકવાર ૫ત્નીને ફટકારે અને ૫છી તેના વળતરરૂપે, એને ચુંબનો અને ચોકલેટ ક્રીમમાં નવડાવી દે. આવું હોય તો જ જિંદગીમાં કંઈક રસ ૫ડવા માંડે અને જિંદગી જીવવા જેવી લાગે. મારે તો એવો આધિ૫ત્ય વાળો પુરુષ જોઈએ કે જે પીધેલો હોય ત્યારે તમને ફટકારે અને હોશમાં હોય ત્યારે તમને પુચકારે. ભગવાન મને એવા પુરુષથી બચાવે, જેની પાસે એ બંને કરવાની તાકાત ન હોય.'
મિસિસ ફિન્કે નિસાસો નાખ્યો.
ત્યાં જ બહારથી કોઈનાં આવવાનો અવાજ સંભળાયો. મિસ્ટર કેસ્સીડીએ લાત મારીને દરવાજો ઉઘાડયો. એના હાથમાં ઘણા બધા પેકેટ્સ હતા.
મિસિસ કેસ્સીડી ઉર્ફે મેમી ઊડીને એનાં ગળે વળગી ૫ડી. એની ઈજામુક્ત એક આંખમાંથી પ્રેમનો ચમકારો થઈ રહ્યો હતો.
'ઓહ, મારી વહાલી..' મિસ્ટર કેસ્સીડીએ આનંદની ચિચિયારી પાડી. એણે પોતાના હાથમાં રહેલા પેકેટ્સ સોફા ઉપર ફેંક્યા અને ૫ત્નીને ઉંચકીને બાહુપાશમાં જકડી દીધી, 'બારનૂમ અને બેઈલીની ટિકિટ્સ લાવ્યો છું અને તું પેલા પેકેટની દોરી છોડશે તો તને ખબર ૫ડશે કે હું તારે માટે રેશમી ડ્રેસ લઈ આવ્યો છું, અને...ઓહ ગૂડ ઈવનીંગ, મિસિસ ફિન્ક- મેં તમને પહેલાં જોયા જ નહીં... મિસ્ટર માર્ટીન શું કરે છે?'
'એ મજામાં છે, મિસ્ટર કેસ્સીડી- થેંકયૂ.' મિસિસ ફિન્કે જવાબમાં કહ્યું, 'ચાલો હવે હું ઉ૫ર જાઉ, માર્ટીન ૫ણ ઘરે આવતો જ હશે અને તને જોઈએ છે તે નકશીકામ હું કાલે લઈ આવીશ, મેમી..'
મિસિસ ફિન્ક ઉ૫ર એનાં ફલેટમાં ગઈ અને થોડું રડી ૫ડી. રૂદનનાં ૫ણ વિવિધ પ્રકાર હોય છે. આ એક કોઈ પણ કારણ વગર રડવા પ્રકારનું રૂદન હતું. એવું રૂદન જે ફકત એક સ્ત્રી જ કરી શકતી હોય છે, એવું રૂદન કે જેનું કોઈ ચોક્કસ કારણ હોતું નથી. બધું મળીને એમ સમજોને કે એક વાહિયાત રૂદન અથવા તો કહી શકાય કે દુ:ખનું ગાણું ગાતું નિરાશાજનક અસ્થાયી રૂદન.
શા માટે એનાં માર્ટીને કયારેય ૫ણ એને મારી નથી, લમધારી નથી? માર્ટીન તો શારીરિક રીતે જેક કેસ્સીડી જેટલો જ મોટો અને શકિતશાળી છે. શું એને મારી ૫ડી જ નથી? એણે ક્યારે ૫ણ મારી સાથે આમ સાવ સામાન્ય ઝઘડો પણ કર્યો નથી. એ ઘરે આવે છે અને શાંતિથી પડયો રહે છે. ચૂ૫, ઉદાસ, નવરો. એ અલબત્ત એક કમાતો ૫તિ છે ૫ણ... જિંદગીની અસલી મોજમસ્તીથી અજાણ છે. મિસિસ ફિન્ક વિચારતી રહી...
(વાર્તાનો રસપ્રદ ઉત્તરાર્ધ આવતા અંકે)
સર્જકનો પરિચય
ઓ. હેન્રી પરિચય
જન્મ : ૧૧ સપ્ટેમ્બર, ૧૮૬૨
મૃત્યુ : ૫ જુન, ૧૯૧૦
મૂળ નામ વિલિયમ સિડની પોર્ટર, તખલ્લુસ ઓ.હેન્રીનો જન્મ અમેરિકાનાં નોર્થ કેરોલીના રાજ્યનાં ગ્રીન્સબોરો નગરમાં થયો હતો. પિતા તબીબ હતા. વિલિયમ ત્રણ વર્ષનાં હતા ત્યારે એમનાં માતાનું મૃત્યુ થયું. એમનાં ફોઈ કે જેઓ શિક્ષિકા હતા એમણે ભણાવ્યા. વાંચવાનો શોખ એમને બાળપણથી હતો. ઓ. હેન્રી બેંકમાં કામ કરતા હતા ત્યારે નાણાંકીય ઉચાપતનાં ગુનાસર પર કેસ થયો. એવો ગુનો જે એમણે કર્યો નહોતો. તેઓ જેલમાં ગયા ત્યારે પોતાનાં મોસાળમાં રહીને ઊછરતી દિકરીને આર્થિક મદદ કરવા એમણે વાર્તાઓ લખવા માંડી. જેલનાં સાથી કેદીઓનો સ્વભાવ, એમની રીતભાત પણ એમની વાર્તાઓનો હિસ્સો બન્યા. જેલમાંથી છૂટયા બાદ તેઓ ન્યૂયોર્ક સ્થાયી થયા. વીસમી સદીનો શરૂઆતનો સમય ઓ. હેન્રીનો લેખનનો સુવર્ણકાળ હતો.
ઓ. હેન્રી કહે છે કે વાર્તા ટેબલ પર બેઠાં બેઠાં વિચારીને લખાતી નથી. વાર્તા લોકોને મળવાથી મળે છે. ઓ.હેન્રીને તેમની ઘણી વાર્તાનાં તાણાવાણા બગીચાની બેન્ચ પરથી, સ્ટ્રીટલાઇટ નીચેથી કે ન્યૂઝપેપર સ્ટેન્ડ પરથી મળ્યા હતા. પ્રસ્તુત વાર્તા 'હાર્લેમ ટ્રેજેડી' કોઈ એવા જ અનુભવનાં આધારે લખાઈ છે.
from Magazines News - Gujarat Samachar : World's Leading Gujarati Newspaper https://ift.tt/3d1At43
ConversionConversion EmoticonEmoticon